mercoledì 22 giugno 2022

Eroismo dei centurioni romani (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Cosa vuol esaltare questo brano?

 

Che atteggiamento assumono i soldati?

 

Perché viene indicata la loro provenienza? Che idea ricavi sulla situazione dello Stato romano?

 

Cum Hannibal Capuam obsideret,

(che proposizione è? attenzione alla consecutio)

in qua exercitus Romanus erat,

(che pronome riconosci? a cosa si riferisce?)

praefectus Paelignae cohortis

vexillum trans Punicum vallum proiciens,

(che modo è? con chi concorda?)

se ipsum commilitonesque devovit,

(cerca informazioni su questo giuramento sacro, pronunciato nelle situazioni più critiche di una battaglia)

si signo hostes potiti essent

(che caso è retto da questo verbo deponente?)

(si tratta della protasi di un periodo ipotetico, che viene espresso in modo molto simile anche in italiano)

 

et impetum in hostes fecit,

maximo cum ardore pugnaturus.

(che modo riconosci? attenzione al tempo e a come lo rendi)

 

Cum Valerius Flaccus hoc adspexisset,

(attenzione alla consecutio)

se convertens ad suos,

(che modo è? con chi concorda?)

dixit:

(dove trovi il sogg. di questo verbo?)

 

«Spectatores quoque alienae virtutis huc vēnimus,

(per riconoscere il tempo osserva la quantità della vocale “e”)

sed absit istud dedecus a sanguine nostro

(che valore ha questo modo in una prop. principale?)

ut Romani gloriā cedant Paelignis.

(che subordinata è?)

(attenzione ai casi –controlla la quantità delle vocali-)

 

Ego mortem pro patria,

si necesse erit,

oppetiturus sum».

(che struttura perifrastica riconosci?)

 

Cum haec verba audivisset,

Pedanius centurio,

signum dextra retinens,

dixit:

 

«Iam hoc intra hostium vallum mecum erit.

 

Sequantur

(anche qui attenzione al modo usato)

qui gloriam acquisituri sunt».

(che pronome è? a chi si riferisce?)

(in che forma si trova il predicato?)

 

Et in castra Poenorum irrupit

totamque secum traxit legionem.

(attenzione alle concordanze)

 

Ita notum est

Romanos victores fuisse.

(che subordinata è? attenzione alla consecutio)

 

Eroismo dei centurioni romani (struttura)

 

Cum Hannibal Capuam obsideret,

in qua exercitus Romanus erat,

praefectus Paelignae cohortis

vexillum trans Punicum vallum proiciens,

se ipsum commilitonesque devovit,

si signo hostes potiti essent

 

et impetum in hostes fecit,

maximo cum ardore pugnaturus.

 

Cum Valerius Flaccus hoc adspexisset,

se convertens ad suos,

dixit:

 

«Spectatores quoque alienae virtutis huc vēnimus,

sed absit istud dedecus a sanguine nostro

ut Romani gloriā cedant Paelignis.

 

Ego mortem pro patria,

si necesse erit,

oppetiturus sum».

 

Cum haec verba audivisset,

Pedanius centurio,

signum dextra retinens,

dixit:

 

«Iam hoc intra hostium vallum mecum erit.

 

Sequantur

qui gloriam acquisituri sunt».

 

Et in castra Poenorum irrupit

totamque secum traxit legionem.

 

Ita notum est

Romanos victores fuisse.

 

Eroismo dei centurioni romani [da Livio]

 

Cum Hannibal Capuam obsideret, in qua exercitus Romanus erat, praefectus Paelignae cohortis vexillum trans Punicum vallum proiciens, se ipsum commilitonesque devovit, si signo hostes potiti essent et impetum in hostes fecit, maximo cum ardore pugnaturus. Cum Valerius Flaccus hoc adspexisset, se convertens ad suos, dixit: «Spectatores quoque alienae virtutis huc vēnimus, sed absit istud dedecus a sanguine nostro ut Romani gloriā cedant Paelignis. Ego mortem pro patria, si necesse erit, oppetiturus sum». Cum haec verba audivisset, Pedanius centurio, signum dextra retinens, dixit: «Iam hoc intra hostium vallum mecum erit. Sequantur qui gloriam acquisituri sunt». Et in castra Poenorum irrupit totamque secum traxit legionem. Ita notum est Romanos victores fuisse.

 

Annibale è richiamato in patria per combattere contro Publio Scipione (struttura commentata)

 

(dopo aver tradotto il passo)

 

Una riflessione per comprendere la cultura classica

 

Quali doti vengono qui riconosciute ad Annibale? Alcune di esse appartengono anche all’ambito non strettamente militare?

 

Quale sentimento prova il narratore rispetto ad Annibale? Da quali espressioni lo puoi ricavare?

 

Ab Italia invictus,

(per tradurre meglio, collega questa parte alla subordinata con cum)

(con chi concorda invictus?)

cum

(che subordinata riconosci? qual è il suo predicato?)

patriam defensum

(che modo riconosci? Perché viene qui usato e con quale valore?)

revocatus esset,

bellum gessit adversus P. Scipionem, filium eius Scipionis,

(attenzione alla resa di eius; tieni conto che a questo aggettivo è legato un prononome)

quem ipse primo apud Rhodanum, iterum apud Padum, tertio apud Trebiam fugaverat.

(che pronome riconosci? a chi si riferisce?)

 

Cum patriae facultates iam exhaustae essent,

bellum componere cum Scipione impraesentiarum

cupivit,

quo valentior postea cum eo bellaret.

(che proposizione riconosci? perché qui viene usata l’elemento subordinante quo al posto di quello più usuale?)

 

Tradunt

eum in colloquium convenisse,

sed condiciones non convenisse.

(che proposizione è? qual è il sogg.?)

 

Post id factum paucis diebus apud Zamam cum eodem conflixit;

 

cum pulsus esset

-incredibile dictu-

(questa espressione è incidentale)

(che modo riconosci? Perché viene qui usato e con quale valore?)

biduo et duabus noctibus Hadrumetum pervenit,

(che compl. è Hadrumetum? osserva il significato del predicato)

quod abest a Zama circiter milia passuum trecenta.

(che pronome riconosci? a cosa si riferisce?)

 

In hac fuga Numidae1,

qui simul cum eo ex acie excesserant,

(che pronome riconosci? a chi si riferisce?)

insidias ei paraverunt;

 

quos non solum effugit,

(questo pronome viene qui usato non nel suo uso proprio, ma…)

sed etiam ipsos oppressit.

 

Hadrumeti reliquos e fuga collegit,

(che caso è Hadrumeti?)

novis dilectibus paucis diebus multos contraxit.

 

1 ricorda che a Zama i Numidi combattevano dalla parte dei Romani


Annibale è richiamato in patria per combattere contro Publio Scipione (struttura)

 

Ab Italia invictus,

cum

patriam defensum

revocatus esset,

bellum gessit adversus P. Scipionem, filium eius Scipionis,

quem ipse primo apud Rhodanum, iterum apud Padum, tertio apud Trebiam fugaverat.

 

Cum patriae facultates iam exhaustae essent,

bellum componere cum Scipione impraesentiarum

cupivit,

quo valentior postea cum eo bellaret.

 

Tradunt

eum in colloquium convenisse,

sed condiciones non convenisse.

 

Post id factum paucis diebus apud Zamam cum eodem conflixit;

 

cum pulsus esset

-incredibile dictu-

biduo et duabus noctibus Hadrumetum pervenit,

quod abest a Zama circiter milia passuum trecenta.

 

In hac fuga Numidae1,

qui simul cum eo ex acie excesserant,

insidias ei paraverunt;

 

quos non solum effugit,

sed etiam ipsos oppressit.

 

Hadrumeti reliquos e fuga collegit,

novis dilectibus paucis diebus multos contraxit.

 

1 ricorda che a Zama i Numidi combattevano dalla parte dei Romani

 

Annibale è richiamato in patria per combattere contro Publio Scipione [da Cornelio Nepote]

 

Ab Italia invictus, cum patriam defensum revocatus esset, bellum gessit adversus P. Scipionem, filium eius Scipionis, quem ipse primo apud Rhodanum, iterum apud Padum, tertio apud Trebiam fugaverat. Cum patriae facultates iam exhaustae essent, bellum componere cum Scipione impraesentiarum cupivit, quo valentior postea cum eo bellaret. Tradunt eum in colloquium convenisse, sed condiciones non convenisse. Post id factum paucis diebus apud Zamam cum eodem conflixit; cum pulsus esset -incredibile dictu- biduo et duabus noctibus Hadrumetum pervenit, quod abest a Zama circiter milia passuum trecenta. In hac fuga Numidae1, qui simul cum eo ex acie excesserant, insidias ei paraverunt; quos non solum effugit, sed etiam ipsos oppressit. Hadrumeti reliquos e fuga collegit, novis dilectibus paucis diebus multos contraxit.

1 ricorda che a Zama i Numidi combattevano dalla parte dei Romani

 

martedì 9 luglio 2019

Gli uomini e la peste (Tucidide) [struttura commentata]



Δεινότατον δὲ παντὸς ἦν τοῦ κακοῦ ἥ τε ἀθυμία
(Δεινότατον è in nominativo e regge un genitivo)
(con cosa si coordina la congiunzione τε?)
ὁπότε τις αἴσθοιτο
κάμνων,
(che funzione ha questo participio? Tieni conto che dipende da uno dei verba sentiendi)
καὶ ὅτι
(l’uso delle congiunzioni ti indica che, sintatticamente, questo ὅτι ha in realtà una funzione analoga a ἡ ἀθυμία)
ἕτερος ἀφ᾽ἑτέρου θεραπείας ἀναπιμπλάμενοι
(il verbo in questa diatesi ha un significato specifico che rimanda all’ambito medico)
(osserva la struttura ad inclusione)
(come si rende il pronome ἕτερος quando è ripetuto?)
ὥσπερ τὰ πρόβατα ἔθνῃσκον·

καὶ τὸν πλεῖστον φθόρον τοῦτο ἐνεποίει.
(qual è il sogg.?)

Εἴτε γὰρ μὴ θέλοιεν
(qui hai due periodi ipotetici di tipo misto collegati)
δεδιότες
(che modo è? Con chi concorda?)
ἀλλήλοις προσιέναι,
(da che verbo dipende?)
(attenzione alla resa del pronome)
ἀπώλλυντο ἐρῆμοι,
καὶ οἰκίαι πολλαὶ ἐκενώθησαν ἀπορίᾳ
(attenzione alla diatesi)
τοῦ θεραπεύσοντος·
(da quale sostantivo è retto questo genitivo?)
(che modo è e quale funzione assume? Da cosa lo comprendi?)
(che tempo riconosci? Come può essere meglio reso in italiano?)

εἴτε προσίοιεν,
διεφθείροντο,
καὶ μάλιστα οἱ ἀρετῆς τι μεταποιούμενοι·
(che funzione ha questo verbo? Controllane la costruzione nel dizionario e osserva la struttura ad inclusione)

αἰσχύνῃ γὰρ ἠφείδουν σφῶν αὐτῶν
ἐσιόντες παρὰ τοὺς φίλους,
ἐπεὶ
καὶ τὰς ὀλοφύρσεις τῶν ἀπογιγνομένων τελευτῶντες
(che funzione ha il primo participio? Da quale sostantivo dipende?)
(controlla il significato di ὀλοφύρσεις che va ricondotto all’ambito funebre)
(che funzione ha invece il secondo participio? Osserva che dipende da uno dei verba affectuum)
καὶ οἱ οἰκεῖοι ἐξέκαμνον
(ovviamente qui καὶ non significa “e”, ma…)
ὑπὸ τοῦ πολλοῦ κακοῦ νικώμενοι.
(questo participio ha invece una funzione diversa dagli altri due presenti in questo periodo; attenzione alla diatesi)

Ἐπὶ πλέον δ᾽ὅμως οἱ διαπεφευγότες τόν τε θνῄσκοντα καὶ τὸν πονούμενον ᾠκτίζοντο
(i tre participi, anche se in caso diverso, hanno la stessa funzione; da cosa la riconosci?)
διὰ τὸ προειδέναι τε
(che modo è? Che funzione assume? Vale lo stesso per il verbo seguente)
καὶ αὐτοὶ ἤδη ἐν τῷ θαρσαλέῳ εἶναι·
(osserva la posizione delle congiunzioni)

δὶς γὰρ τὸν αὐτόν,
ὥστε καὶ κτείνειν,
(che subordinata è introdotta da questa congiunzione?)
οὐκ ἐπελάμβανεν.
(ἡ νόσος è il sogg. sottinteso)

Καὶ ἐμακαρίζοντό τε ὑπὸ τῶν ἄλλων,
(attenzione alla diatesi)
καὶ αὐτοὶ τῷ παραχρῆμα περιχαρεῖ καὶ ἐς τὸν ἔπειτα χρόνον ἐλπίδος τι εἶχον κούφης
(osserva la suddivisione dei sintagmi)
(in ἐλπίδος τι κούφης trovi il pronome che regge un genitivo partitivo; rifletti su quale sia la resa migliore)
μηδ᾽ἂν ὑπ᾽ἄλλου νοσήματός ποτε ἔτι διαφθαρῆναι.
(dal punto di vista sintattico questa proposizione -attenzione alla diatesi!- dipende da ἐλπίδος κούφης)
(quale valore è esplicitato dalla particella ἂν?)